Norðurlöndin og Eystrasaltsríkin eftir hrunið 2008

Tíu ár frá hruni.
Norðurlöndin og Eystrasaltsríkin eftir hrunið 2008

Nýlega fjölluðum við um nýútkomna bók Dr. Hilmars Þórs Hilmarssonar, prófessors við viðskipta- og raunvísindasvið Háskólans á Akureyri. Bókin ber titilinn: The Economic Crisis and its Aftermath in the Nordic and Baltic Countries - Do As We Say and Not As We Do.

Hilmar segir aðspurður rannsóknina snúast um viðbrögð Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna við kreppunni sem skall á 2008 og árangur af mismunandi efnahagsstefnum. Viðbrögð voru til dæmis ólík hjá Eystrasaltsríkjunum en því sem gerðist á Íslandi. Eystrasaltsríkin fylgdu fastgengisstefnu og miklu aðhaldi í ríkisfjármálum. Á Íslandi féll gengi krónunnar og niðurskurður í ríkisfjármálum var minni.

Fastgengisstefnan

„Fyrst töldu ýmsir að fastgengisstefna Eystrasaltsríkjanna og upptaka evrunnar eftir hrun hefði skilað miklum árangri en nú er ljóst að hægt hefur á hagvexti í þessum löndum, atvinnuleysi er enn mikið þrátt fyrir fólksflótta og tekjudreifing er enn mjög ójöfn í Eystrasaltsríkjunum, ekki aðeins í samanburði við Norðurlöndin, heldur einnig í samanburði við önnur Evrópulönd á svipuðu tekjustigi og Eystrasaltsríkin, til dæmis Tékkland, Slóvakíu og Slóveníu. Velferðarkerfin sem voru veik fyrir eru varla til lengur vegna mikils niðurskurðar í ríkisfjármálum meðal annars vegna stefnu ESB í ríkisfjármálum sem setja aðildarríkjum þröngar skorður.“

Mikil eignatengsl milli landa geta verið hættuleg

„Norðurlöndin, einkum Svíþjóð, eiga bankakerfi Eystrasaltsríkjanna að mestu leyti. Í bókinni er meðal annars lögð áhersla á að greina áhrif þessa eignarhalds á efnahagsstefnu Eystrasaltsríkjanna þegar alþjóðlega kreppan skall á árið 2008. Segja má að þeim erlendu bönkum sem starfa í Eystrasaltsríkjunum hafi verið bjargað frá hruni meðal annars með fastgengisstefnu. Hefðu Eystrasaltsríkin fellt gengi gjaldmiðla sinna í hruninu 2008 hefði orðið mun erfiðara fyrir íbúa þeirra, sem margir tóku lán í evrum, að standa skil við þá norrænu banka sem þar starfa. Auk eignahalds Norðurlandanna á bönkum í Eystrasaltsríkjunum sýnir rannsóknin mikil eignatengsl milli Norðurlandanna sjálfra (að Íslandi undanskildu). Þannig að vandamál í einu landi eru mjög fljót að breiðast út frá einu landi til annars og að lokum til annarra Evrópuríkja. Þetta er enn mikið vandamál 10 árum eftir hrun.“

Gengið féll

„Efnahagsþróun var með öðrum hætti á Íslandi. Gengi krónunnar féll, bankarnir hrundu, en niðurskurður í ríkisfjármálum var mun minni en hjá Eystrasaltsríkjunum. Ef við skoðum árangur efnahagsstefnunnar á Íslandi er hann mun betri. Mikill hagvöxtur, lítið atvinnuleysi og aukið svigrúm til útgjalda til velferðarmála. Norðurlöndin, einkum Svíar, kröfðust fastgengisstefnu hjá Eystrasaltsríkjunum 2008 til þess að bjarga sínum bönkum. Evrópusambandi studdi þá dyggilega í þessu. Nú erum við að sjá að þetta hefur haft slæm áhrif á efnahag Eystrasaltsríkjanna. Svíar og Finnar lentu sjálfir í bankakreppu árin 1992-3. Þeir felldu gengið líkt og Ísland 2008 og í kjölfarið jókst útflutningur og um leið hagvöxtur og atvinnuleysið minnkaði. Þeir gripu sjálfir ekki til þeirra efnahagsaðgerða 1992-3 sem þeir kröfðust af Eystrasaltsríkjunum 2008. Svíum sem hafa elsta seðlabanka í heimi dettur ekki í hug að taka upp evruna.“

Fólksflótti í kjölfar kreppu

„Fólksflótti frá Eystrasaltsríkjunum hefur verið mikill, einkum meðal ungs fólks þannig að í kjölfar kreppunnar má segja að ungt menntað fólk hafi orðið þeirra aðal útflutningsvara. Þegar Eystrasaltsríkin urðu sjálfstæð árið 1991 voru íbúar þar 7,8 milljónir. Nú eru 6,1 milljónir eftir. Íbúar í Svíþjóð voru 8,6 milljónir árið 1991, en eru nú 10.6 milljónir. Íbúar Eystrasaltsríkjanna voru því um 90% af íbúafjölda Svíþjóðar árið 1991 en eru nú innan við 60%. Þetta mun hafa slæm áhrif á hagkerfi þeirra til lengri tíma því þetta fólk flytur oft til Evrópulanda með hærri tekjur og hæpið að það snúi aftur til Eystrasaltsríkjanna.“

Hvað höfum við lært?

„Lærdómurinn sem við getum dregið að þessu er að efnahagsaðlögun með fastgengisstefnu eins og Eystrasaltsríkin reyndu tekur langan tíma. Þetta er að verða þeim dýrkeypt. Mikið aðhald í ríkisfjármálum á sama tíma gerir illt verra, sérstaklega í löndum með mjög ójafna tekjudreifingu og veik velferðarkerfi. Sum lönd innan Evrusvæðisins eru líka í vandræðum eins og við þekkjum og eiga erfitt með að aðlagast fastgengisstefnu sem felst í sameiginlegum gjaldmiðli. Ég sá þetta vel í Grikklandi þegar ég var gestaprófessor við National and Kapodistrian University of Athens á vormisseri 2018“ segir Hilmar.

„Annar lærdómur er hversu vafasamt er fyrir smáríki eins og Eystrasaltsríkin að treysta á stærri og ríkari lönd eins og Svíþjóð, og stofnanir eins og Evrópusambandið þegar kreppa skellur á. Auðvitað hugsa önnur lönd og alþjóðastofnanir fyrst og fremst um eigin hag. Þetta þekkja Íslendingar af ICESAVE málinu og framkomu Hollands og Bretlands við okkur. Þessi lönd voru líka studd af Evrópusambandinu.“

„Ein megin ástæða þess að Eystrasaltsríkin hafa gerst aðilar að Evrópusambandinu og tekið upp evruna er öryggismál. Þau meta stöðuna þannig að ólíklegt sé að Rússland ráðist á land sem er í ESB og á evrusvæðinu. Þetta er að mínu mati rétt hjá þeim, en hefur reyndist þeim dýrkeypt efnahagslega. Auk þessa eru Eystrasaltsríkin aðilar að NATO. Íslendingar eru ekki með erfið landamæri við land eins og Rússland. Atlandshafið hefur veitt okkur skjól í gegnum aldirnar. Finnar sem eru með landamæri við Rússland hafa einnig, auk aðildar að Evrópusambandinu, kosið að taka upp evruna. Öll hin Norðurlöndin hafa kosið að halda í sinn eigin gjaldmiðil.“

„Í næstsíðasta kafla bókarinnar er ítarleg umfjöllun um hvað ég tel að geti verið til úrbóta hjá Norðurlöndunum og Eystrasaltsríkjunum. Í lokakaflanum tala ég um þau atriði sem ég tel að þurfi að rannsaka frekar,“ segir Hilmar að lokum.

Þess má geta að Hilmar starfaði fyrir Alþjóðabankann (e. Word Bank) í Lettlandi í fjögur ár. Hann hefur undanfarin 10 ár flutt fyrirlestra og kennt við marga háskóla Eystrasaltsríkjanna, þar á meðal: Tallinn University of Technology og University of Tartu í Eistlandi; Stockholm School of Economics í Ríga, University of Latvia og Riga Stradins University í Lettlandi; og Kaunas University of Applied Sciences, Klaipeda University og Vytautas Magnus University Í Litháen.

Hilmar hefur einnig flutt fyrirlestra og kennt við norræna háskóla, þar á meðal: Aalborg University og Copenhagen Business Academy í Danmörku; Haaga-Helia University of Applied Sciences í Finnland og Södertörn University í Svíþjóð.

Bók Hilmars má panta hjá: