Skipulag náms fyrir nýnema
Aðferðir og vinnubrögð
Námskeiðið miðar að því að kynna nemendur fyrir grundvallaratriðum fræðilegra vinnubragða í lögfræði. Í námskeiðinu verður fjallað um skipulag rannsókna og rannsóknarspurningar. Þá verður lögð áhersla á ritgerðarsmíð, heimildavinnu, rafræna heimildaleit, tilvísanir í heimildir og heimildaskráningu. Jafnframt verður farið yfir helstu leitarvélar þar sem nálgast má réttarheimildir. Markmið námskeiðsins er að nemendur öðlist skilning á vönduðum vinnubrögðum í háskólanámi við gerð fræðilegra ritgerða, þar á meðal um öflun og notkun heimilda.
Stjórnskipunarréttur
Fjallað er um íslenska stjórnskipan og stjórnskipunarlög, sbr. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands frá 1944 og með síðari breytingum. Gerð er grein fyrir stjórnskipunarlögum sem réttarheimild og helstu röksemdum að baki þrískiptingu ríkisvaldsins. Fjallað verður um störf handhafa löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds, og um verkaskiptingu á milli þeirra. Einnig verður farið yfir samband landsréttar og þjóðaréttar. Þá er fjallað um mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og áhrif Mannréttindasáttmála Evrópu á íslenska löggjöf. Markmiðið er að nemendur öðlist góða þekkingu á undirstöðum íslenskrar stjórnskipunar og geti fjallað um og leyst úr álitaefnum sem varða stjórnarskrána m.a. í ljósi þjóðréttarlegra skuldbindinga.
Samningaréttur
Lýst er reglum íslensks réttar um samningarétt. Megináhersla er lögð á umfjöllun um helstu ákvæði laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, ásamt síðari breytingum og túlkun þeirra af hálfu íslenskra dómstóla.
Inngangur að íslenskri lögfræði
Kynnt verða helstu meginsvið íslenskrar lögfræði bæði hvað varðar opinberan rétt, s.s. stjórnskipunarrétt, stjórnsýslurétt og réttarfar og einkarétt, en veitt verður innsýn í helstu svið einkaréttar, s.s. fjármunarétt, sifja- og erfðarétt.
Réttarheimildafræði
Á námskeiðinu er lögfræðilegri aðferð lýst og hin lagalega aðferð kynnt, fjallað um fræðikerfi lögfræðinnar og ýmis grundvallarhugtök, s.s. lög, rétt, réttarheimild, réttarreglu og réttarríkið. Meginviðfangsefni námskeiðsins lýtur að heimildum íslensks réttar. Ítarlega verður fjallað um réttarheimildarhugtakið og einstaka flokka/tegundir réttarheimildanna og liggur meginþungi námskeiðsins þannig á íslenskum réttarheimildum. Komið verður inn á þátt ólíkra aðila við mótun réttarins, tengsl lands- og þjóðaréttar og stöðu þjóðréttarsamninga í íslenskum rétti. Vikið verður að innbyrðis vægi réttarheimildanna og samspili þeirra, auk þess sem stuttlega verður komið inn á mat á þeim/túlkun þeirra. Þá verður komið inn á upplýsingalæsi á háskólastigi með áherslu á kröfur sem gerðar eru til ritaðs máls í lögfræði, sem og vinnulag í lögfræði, -með áherslu á sett lög og fordæmi
Lögskýringar
Fjallað er um túlkun og lögfræðilega túlkunarfræði, grundvallarreglur á sviði lögskýringa og beitingu þeirra við túlkun lagaákvæða að íslenskum rétti. Sérstaklega er litið til þeirra lögskýringarleiða og aðferða, sem beitt er hjá dómstólum, einkum í dómum Hæstaréttar Íslands. Þá er sérstakur gaumur gefinn að starfi og hlutverki dómstóla og dómarans við úrlausnarefni sín, þegar kemur að vali á lögskýringarleiðum og aðferðum.
Réttarsaga Íslands
Farið er yfir réttarsögu Íslands frá öndverðu til okkar daga: skipulag þjóðveldisins, Alþingi á þjóðveldisöld, Grágás, Gamla sáttmála, lögfestingu konungsvalds, endurskoðun löggjafar, lögfestingu Jónsbókar og þróun íslenskrar stjórnskipunar 1662-1944.
Sakamálaréttarfar
Fjallað er um íslenskan rétt um meðferð sakamála og um hlutverk og stöðu þeirra aðila sem koma að þeim málum, þ.e. dómara, ákærendur, lögreglu, verjendur, réttargæslumenn, sakborninga, vitni, þ.m.t. brotaþola. Fjallað er um meðferð sakamála, upphaf þeirra hjá lögreglu og um ólíka meðferð mála á rannsóknar- og ákærustigi og um meðferð sakamála á dómstigi, bæði í héraði, fyrir Landsrétti og fyrir hæstarétti, sbr. lög nr. 88/2008 um meðferð opinberra mála. Áhersla er lögð á að nemendur kynnist hagnýtum álitaefnum á borð við gerð ákæru og í tengslum við sönnunarfærslu í sakamálum, auk þess sem fylgst verður með gangi sakamáls fyrir dómi.
Þjóðaréttur
Einkum er fjallað um hinn almenna hluta þjóðaréttarins. Gerð er grein fyrir því hvernig reglur þjóðaréttar myndast og fjallað um eðli hans sem lagakerfis í samanburði við landsrétt ríkja. Sérstaklega verður fjallað um réttarheimildir þjóðaréttar. Fjallað er um þá aðila sem annað hvort njóta eða mæla fyrir um réttindi og skyldur í hinu alþjóðlega lagakerfi ásamt því að farið verður yfir hugtökin landsvæði og lögsaga og álitamál tengdum þeim. Í námskeiðinu eru kynnt til sögunnar ýmis viðfangsefni í þjóðarétti, þar á meðal mannréttindi, umhverfisréttur, hafréttur og heimskautaréttur. Jafnframt er fjallað um lög um ábyrgð ríkisins og meginreglur um lausn deilumála, þar með talið valdbeitingu.
Siðfræði starfsstétta lögfræðinga og lögreglu
Fjallað er um siðfræði starfsstétta með sérstöku tilliti til réttarvörslukerfisins. Viðtekin siðferðileg viðmið um lögfræði- og löggæslustörf, gildandi eftirlit og viðurlög verða kynnt og sett í samhengi við almennar spurningar um siðfræði starfsgreina, s.s. hvaðan siðareglur starfsgreina þiggi réttlætingu sína, hvaða munur sé á lögum, siðareglum starfsgreina og almennum siðareglum, og hvaða tilgangi það þjóni að skrá siðareglur starfsgreina og starfrækja siðanefndir. Nemendur kynnast siðfræðikenningum og ræða dæmi um siðferðileg álitamál af vettvangi viðkomandi starfsgreina þar sem sérstaklega er hugað að skyldum þeirra til að virða og vernda almenn mannréttindi.
Mannréttindasáttmáli Evrópu
Í námskeiðinu er fjallað um Mannréttindasáttmála Evrópu og viðauka hans. Fjallað er um efni þeirra, eftirlitskerfi samningsins og hvernig ákvæði hans eru leidd í íslensk lög og þeim framfylgt. Áhersla er lögð á réttindi samkvæmt samningnum að því er varðar rannsókn sakamála og réttarfar, til að mynda rétt til einkalífs og takmarkanir á eftirlitsvaldi og rétt grunaðra og vitna að því er varðar yfirheyrslu, varðhald eða ákæru.
Mannréttindalögfræði
Farið verður yfir þjóðréttarlegan ramma mannréttinda og gerð grein fyrir Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og helstu mannréttindasáttmálum stofnunarinnar, s.s. samninginn um stjórnmálaleg og borgaraleg réttindi og samninginn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Fjallað verður um skýrslugerð og eftirlitskerfi SÞ með framkvæmd sáttmálanna og þeim réttarúrræðum sem í boði eru. Jafnframt verður fjallað um fullveldi og ábyrgð ríkja samkvæmt alþjóðalögum. Einnig verður fjallað um áhrif alþjóðlegra mannréttindasáttmála á dómaframkvæmd á Íslandi.
Einkamálaréttarfar
Í námskeiðinu er fjallað ítarlega um réttarreglur um dómstólaskipan og meðferð einkamála fyrir íslenskum dómstólum og hlutverki dómstóla, sjá einkum lög um meðferð einkamála nr. 91/1991 með síðari breytingum og lög um dómstóla nr. 50/2016. Meginreglum réttarfars er lýst sem og mannréttindareglum sem tengjast réttarfari og réttlátri málsmeðferð. Ennfremur reglum um dómara og skipan þeirra. Fjallað er um aðild að einkamálum, fyrirsvar og sakarefni, kröfugerð, varnarþing og lögsögu. Einnig aðdraganda málshöfðunar og samningu og útgáfu stefnu, stefnufrest og birtingu stefnu, greinargerðir og gerð þeirra. Fjallað er um almenna málsmeðferð í héraði, afbrigðilega málsmeðferð í héraði og málflutningsumboð og málsóknarumboð. Þá verður gerð grein fyrir sönnunarfærslu fyrir dómi, markmiði með henni, milliliðalausri sönnunarfærslu og munnlegri skýrslugjöf, tegundum dómsúrlausna fyrir héraði og rökstuðningi fyrir dómsniðurstöðum. Sérstök áhersla er lögð á hagnýt atriði. Sjá einkum lög um meðferð einkamála nr. 91/1991 með síðari breytingum og lög um dómstóla nr. 50/2016
Skaðabótaréttur
Byrjað verður á því að fjalla um uppruna reglna um fjármunaviðurlög, rætur þeirra í íslenskum rétti, sérstöðu og þróun til vorra daga.
Íslenskum reglum um skaðabætur utan samninga er lýst. Svo sem reglum um grundvöll skaðabótaábyrgðar, takmarkanir á henni og meðábyrgð. Fjallað verður um sérviðhorf er gilda á tilteknum sviðum bótaréttar svo sem skaðabótaábyrgð barna, skaðabótareglur umferðarlaga, sjúklingatryggingar, ábyrgð á tjóni af völdum dýra, sérfræðiábyrgð, ábyrgð fasteignareiganda, umhverfistjón o.fl. Fjallað verður um fjárhæð skaðabóta og sérstök grein gerð fyrir reglum skaðabótalaga nr. 50/1993 um fjárhæð bóta vegna líkamstjóns.
Sameiginleg lagahefð Evrópu
Námskeiðið fjallar um grundvallareinkenni fordæmisréttar og meginlandsréttar. Helstu einkenni réttarkerfanna verða skoðuð. Eins og t.d. hve bindandi dómafordæmi eru, styrkur settra laga, og menntun lögfræðinga. Núverandi álitamál eru einnig rannsökuð, svo sem fjölbreytni innan dómstólakerfisins, ört vaxandi magn settra lagaákvæða og sambandið við Evrópusambandið.
Persónu- og barnaréttur
Námskeiðið fjallar um persónu- og barnarétt.
Í persónuréttinum er áhersla lögð á þýðingu hugtakanna lögræði, sjálfræði og fjárræði. Einnig er fjallað um sviptingu lögræðis, nauðungarvistun og hlutverk lögráðamanna, ráðsmanna og yfirlögráðanda og meðferð fjármuna ófjárráða.
Fjallað er um réttarstöðu barna og lögð áhersla á faðerni, forsjá, lögheimili, umgengni og framfærslu barna. Einnig verður fjallað um barnavernd, hlutverk barnaverndaryfirvalda og málsmeðferð barnaverndarmála.
Kennileg lögfræði I
Í námskeiðinu eru teknar fyrir helstu kenningar kennilegrar lögfræði um eðli, hlutverk og tilgang laga. Sígildar kenningar eru kynntar, s.s. náttúruréttarstefnan, vildarhyggjan og raunsæisstefnan, en einnig nútímakenningar á borð við gagnrýnisstefnu, réttarhagfræði, réttarkynjafræði, réttarkynþáttafræði og póstmódernískar réttarkenningar.
B.A. verkefni í lögfræði
Nemandi velur svið viðfangsefnis í samráði við umsjónarmann B.A. ritgerða í lögfræði sem annast um tilnefningu leiðbeinanda úr hópi kennara. Nemandi vinnur rannsókn undir leiðsögn tilnefnds leiðbeinanda og skal skila lokaverkefni í samræmi við reglur lagadeildar um BA ritgerðir. Um lokaverkefni gilda að öðru leyti almennar reglur lagadeildar.
