13. febrúar 2026

Óperusyngjandi örverufræðingurinn sem á heima hér og hvar og alls staðar

Vísindafólkið okkar – Oddur Þór Vilhelmsson

Vísindafólkið okkar er mánaðarleg kynning á rannsakendum. Oddur Þór Vilhelmsson, prófessor við Auðlindadeild, er vísindamanneskja febrúarmánaðar.

Heimshornaflakkari sem kann ekki að segja nei

„Ég kom í heiminn á sjúkrahúsinu á Hvammstanga hafísvorið 1968,“ segir Oddur. „Foreldrar mínir, sómahjónin Villi Valli og Gúa – sennilega bestu foreldrar í heimi – áttu mig þegar þau voru sjálf mjög ung og áttu því eftir að festa sínar rætur. Ég ólst því upp hér og hvar,“ segir hann. Barnæskuárin skiptust milli Reykjavíkur og Hvammstanga, auk þess sem hann var í heimavist í Reykjaskóla og síðar á Laugarvatni.

„Það er kannski til marks um rótleysið að ég hef, svo allmiklu munar, hvergi búið eins lengi og hér á Akureyri en ég flutti hingað árið 2004.“ Heimþrá er því hugtak sem hann segist aldrei hafa skilið almennilega. „Kannski er það einfaldlega vegna þess að ég lærði snemma að eiga heima á fleiri en einum stað,“ segir hann og brosir.

Áhugi Odds á vísindum leiddi hann snemma inn á braut háskólanáms. „Ég hóf námið við Háskóla Íslands og lauk þar bæði BSc- og MSc-prófi í matvælafræði,“ segir hann. „Síðan lá leiðin vestur um haf þar sem ég lauk doktorsprófi í örverufræði matvæla við The Pennsylvania State University árið 2000,“ segir Oddur. „Eftir það tók við tímabil þar sem ég var nánast stöðugt á ferðinni. Ég fór í nýdoktorsstöðu við University of Texas í Houston og síðan við University of Aberdeen í Skotlandi.“

Þegar Oddur flutti til Akureyrar hóf hann störf við Háskólann á Akureyri. „Ég kom hingað fyrst sem lektor, varð síðan dósent og loks prófessor árið 2012,“ segir hann. Þrátt fyrir sterkar alþjóðlegar tengingar hefur Akureyri orðið hans helsta starfsstöð. „Ég hef samt alltaf haldið í tengslin út fyrir landsteinana,“ bætir hann við og nefnir meðal annars tíma sinn sem gestaprófessor við University of Reading á árunum 2018–2021. Árið 2021 tók hann við embætti forseta Viðskipta- og raunvísindasviðs Háskólans á Akureyri sem hann sinnti í nokkur ár.

„Ég á ákaflega erfitt með að segja nei,“ segir hann hlæjandi. „Það á við um kennslu, rannsóknir og stjórnunarstörf og hefur leitt mig út í alls konar verkefni.“

Ekki hægt að leiðast í heimi líftækninnar

Kennslan er stór hluti af starfi Odds og hann nýtur hennar greinilega. „Ég hef kennt mörg og ansi fjölbreytt námskeið, og hef gaman af“ Hann segir þó ekki erfitt að velja hver séu uppáhaldsnámskeiðin, „Sameindaerfðafræði og lífupplýsingafræði standa mér næst, því þar erum við að fjalla um efni sem er í örri þróun.“

„Nýjar aðferðir koma fram á hverju ári og opna áður ófyrirséð tækifæri innan líftækninnar,“ segir hann. „Það er ekki hægt að leiðast þegar fylgst er með svona spennandi sviði og að spjalla um það við nemendur gefur mér mikið.“

Hinar raunverulegu hulduverur

Þegar talið berst að rannsóknum segir Oddur viðfangsefnin vera óþrjótandi. „Það sem er hvað mest aðkallandi núna eru aðsteðjandi náttúrufarsbreytingar í kjölfar hlýnandi loftslags. Það er mikilvægt að átta sig á hvaða áskoranir þessar breytingar leiða af sér, til dæmis mögulegur uppgangur plöntusjúkdóma, svo dæmi sé nefnt.“

„Rannsóknir mínar í dag snúast svo um hinar raunverulegu hulduverur í náttúru Íslands: Örverurnar, og hvernig þær verka saman til að móta umhverfi okkar allt frá bergrofi og jarðvegsmyndun að nánu samlífi baktería við plöntur, fléttur og þörunga,“ útskýrir Oddur og bætir við: „Ég huga einnig að notagildi örveranna, og þá einkum hvernig þær nýtast við hreinsun umhverfis með niðurbroti á mengunarefnum, en þrávirk efni á borð við ýmis olíu- og plastefni eru alvarlegir skaðvaldar í umhverfi Norðurslóða.“

Hann segist gera sitt besta við að hvetja til rannsókna á samlífi örvera og jarðargróðurs í samhengi við loftslag og veðurfar enda séu fjölmörg rannsóknartækifæri á því sviði til staðar, bæði hér á landi og erlendis.

Tónlistin alltaf í farteskinu

Utan vinnunnar á Oddur sér ástríðu sem fá tengja sjálfkrafa við prófessor í örverufræði. „Áhugamál mín eru nokkur, en þar ber þó helst að nefna tónlistina,“ segir hann. Hann hefur mikla unun af söng og nefnir útskriftartónleika sína í klassískum söng frá Tónlistarskólanum á Akureyri sem einn af hápunktum síðari ára. „Þar fékk ég útrás fyrir alla mína innibyrgðu sýniþörf og baulaði af hjartans fögnuði skemmtilega blöndu af óperuaríum og öðrum sönglögum fyrir gesti og gangandi.“

Hann syngur einnig með kammerkórnum Hymnodiu og lýsir því starfi sem „einstaklega ljúfu og gefandi“. „Til dæmis má nefna að í haust fluttum við ásamt Kammerkór Norðurlands hið magnþrungna verk Zoltán Kodálys, Missa brevis in tempore belli sem á íslensku útleggst sem Skemmri messa á stríðstímum, á tvennum ógleymanlegum tónleikum bæði sunnan heiða og norðan. Verkið er að ýmsu leyti krefjandi og fátt þykir mér jafn gefandi og að flytja krefjandi verk svo að sómi sé að og áheyrendum líki.“

Að þessu sögðu kveðjum við Odd. Hvort hann er á leiðinni að semja styrkumsókn eða kórverk vitum við ekki en getum fastlega búist við því að á leið sinni sé hann hálfsönglandi lag eða jafnvel líftæknitengdar formúlur.