Hvað eru opin vísindi?
Opin vísindi eru grunnstoð nútíma rannsóknasamfélags með markmiðið að niðurstöður rannsókna sem fjármagnaðar eru af opinberu fé séu aðgengilegar á rafrænu formi. Þau stuðla að auknu gagnsæi, samstarfi og aðgengi að þekkingu.
Fyrir rannsakendur og doktorsnema skapa opin vísindi tækifæri til að:
- Miðla niðurstöðum á opinn og gagnsæjan hátt
- Tryggja traust og sýnileika rannsókna
- Deila gögnum, aðferðum og niðurstöðum
- Hraða framförum og styðja við nýsköpun
Opin vísindi í stefnu HA
Í stefnu Háskólans á Akureyri 2025-2030 er lögð áhersla á opna rannsóknarmenning með alþjóðlegu samstarfi. Þar er markmiðið að rannsóknarafurðir og gögn verði aðgengileg í opnum aðgangi.
Stefna HA 2025-2030:
Rannsóknarmenning háskólans miðar að opnum vísindum með áherslu á alþjóðlegt samstarf þar sem rannsóknarafurðir og gögn eru gerð aðgengileg í opnum aðgangi.
Opinn aðgangur
Opinn aðgangur þýðir að fræðilegar rannsóknir, greinar og gögn eru aðgengileg öllum án kostnaðar eða áskriftargjalda. Með því að birta í opnum aðgangi eykst sýnileiki og áhrif rannsóknarverkefna, sem getur leitt til aukinna tilvitnana og víðtækari áhrifa í samfélaginu.
Mismunandi leiðir í opnum aðgangi
Birting í opnum aðgangi er stundum gjaldfrjáls, en í öðrum tilfellum þurfa rannsakendur að greiða APC‑gjöld til útgefanda.
- Græna leiðina: höfundur setur handritið gjaldfrjálst í opinn aðgang í gagnageymslu en greinin er í tímariti sem þarf að borga áskrift fyrir
- Gullna leiðina: greinin er opin strax gegn APC‑gjöldum
- Demantaleiðina: greinin er strax opin án þess að höfundar greiði APC
Hér eru ítarlegar upplýsingar um mismunandi leiðir til að birta í opnum aðgangi.
Opin notkunarleyfi
Creative commons (CC) eru alþjóðleg samtök sem bjóða upp á opin notkunarleyfi sem gera höfundum kleift að ákveða hvernig megi nota, dreifa og deila verkum þeirra. Höfundur heldur alltaf sínum höfundarrétti.
Á Open policy finder er hægt að finna útgáfustefnur tímarita:
Landssamningar á Íslandi um opinn aðgang
Á Íslandi eru í gildi fjórir umbreytandi landssamningar við Elsevier, Springer Nature, Sage og Karger um opinn aðgang (e. transformative agreements). Samningarnir snúa að því að gera fræðimönnum kleift að birta greinar gjaldfrítt í opnum aðgangi í svokölluðum blönduðum (hybrid) tímaritum – tímaritum sem birta greinar bæði í opnum aðgangi og lokuðum.
SciFree tímaritalistinn
SciFree gerir rannsakendum kleift að finna á einfaldan hátt fræðitímarit sem falla undir samninga Landsaðgangs við útgefendur. Með SciFree má fletta upp einstaka tímaritum, útgefendum, ISSN númerum eða eftir efni og fá með skjótum hætti, upplýsingar um skilmála, afsláttarkjör og afnotaleyfi.
Opinvisindi.is
Opin vísindi er varðveislusafn vísindaefnis í opnum aðgangi. Markmiðið er að tryggja aðgang að rannsóknarafurðum íslenskra háskóla í opnum aðgangi um ókomna tíð. Varðveislusafnið Opin vísindi er tengt við rannsóknagáttina IRIS og rannsóknarniðurstöður í opnum aðgangi sem eru skráðar í IRIS eru um leið vistaðar og gerðar aðgengilegar til framtíðar í varðveislusafninu.
Aðstoð frá bókasafninu
Starfsfólk bókasafnsins aðstoðar notendur við:
- Finna tímarit sem eru í opnum aðgangi
- Leiðbeina rannsakendur um opin notkunarleyfi (CC-leyfa) við birtingu fræðigreina, kennsluefnis og fleira
- Tryggja varðveislu rannsóknagreina í opinvisindi.is
Opin gögn
Mikilvægt er að halda vel utan um rannsóknargögn til að:
- Tryggja áreiðanleika og rekjanleika niðurstað
- Vernda gögn gegn glötun
- Nýta gögnin í áframhaldandi eða tengdar rannsóknir
Gott er að gera gagnastjórnunaráætlun áður en rannsókn hefst.
Hvaða úrræði standa til boða?
- GAGNÍS er gagnaþjónusta og varðveislusafn fyrir rannsóknargögn á Íslandi. GAGNÍS er samstarfsverkefni allra háskóla á Íslandi og tekur við rannsóknargögnum til birtingar í opnum aðgangi, án endurgjalds, eftir alþjóðlegum gæðaviðmiðum.
- IREI styður við íslenskt vísindasamfélag með því að veita rannsakendum ráðgjöf, aðgengi að varðveislu og miðlun rannsóknargagna. IREI býður einnig upp á aðgang að reikniafli fyrir rannsóknir.
Aðstoð frá bókasafninu
Starfsfólk bókasafnsins aðstoðar notendur við:
- Að finna aðstoð við gerð gagnaáætlana
- Að finna bestu leiðir til að varðveita rannsóknargögn