Dómur um atkvæðisrétt í veiðifélagi

I

Hinn 17. desember sl. var kveðinn upp dómur í Hæstarétti í máli nr. 16/2025 (H ehf. gegn B ehf - mál nr. 16/2025). Í málinu var deilt um hvort jörðinni Hvarfsdal fylgdi atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár.

Veiðifélag Búðardalsár tekur til allra jarða sem eiga land að vatnasviði árinnar. Þær eru Barmur, Búðardalur I og Búðardalur II sem eru í eigu áfrýjanda H ehf. og Hvarfsdalur, Hvalgrafir og Tindar, sem eru í eigu stefnda, B ehf. Með samningi frá 2007 hafði stefndi tekið á leigu allan rétt til stangveiði í ánni sem gilda skyldi til 30. september 2017. Tekið var fram í samningnum að yrði honum ekki sagt upp að leigutíma loknum skyldi hann framlengjast sjálfkrafa til eins árs í senn.

Ágreininginn er rekja til atkvæðagreiðslu á framhaldsaðalfundi félagsins árið 2018. Á fundinum var greitt atkvæði um tillögu áfrýjanda um uppsögn leigusamnings um stangveiði á félagssvæðinu, en leigjandinn var einmitt stefndi. Tillagan var felld með jöfnum atkvæðum, og var talið með atkvæði fyrir Hvarfsdal. Áfrýjandi í málinu mótmælti því að jörðinni fylgdi atkvæðisréttur og kærði til Fiskistofu sem hafnaði kærunni. Fór málið þaðan til dómstóla og sýknuðu bæði Héraðsdómur og Landsréttur stefnda, eiganda Hvarfsdals og féllust þar með á að jörðin Hvarfsdalur ætti atkvæðisrétt. Við þetta vildi áfrýjandi ekki una og fékk áheyrn í Hæstarétti.

II

Kjarni deilunnar laut að skýringu 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði, nánar tiltekið og hvort Hvarfsdalur hefði fullnægt skilyrðum til að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976, en þau lög mæltu svo fyrir að á félagssvæði veiðifélags fylgi eitt atkvæði jörð hverri sem veiðirétt ætti í samræmi við ákvæði lax- og silungsveiðilaga nr. 61/1976. Segir í þeim lögunum og að með jörð sé átt við þær jarðir, þar á meðal eyðijarðir, sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaganna frá 1976. Má geta þess að eyðijörðum var bætt inn í lögin 2009.

Í 29. gr. jarðalaganna er lesin vísar hún til ábúðarlaga nr. 64/1976 um skilyrði til skráningar sem lögbýli. Segir í 1. gr. þeirra laga að jörð eða lögbýli nefnist í lögum þessum hvert það býli, sem sérstaklega er metið til verðs í fasteignamati, með ákveðnum landamerkjum eða með ákveðnum tún- og engjamerkjum, ef um hjáleigu eða býli er að ræða, sem hefur sameiginlegt beitiland með annarri jörð eða jörðum. Enn fremur verður býlið að hafa það landrými eða búrekstraraðstöðu og það framfleyti minnst 10 kúgildum. Auk þess sé á landinu nauðsynlegur húsakostur til að nytja jörðina.

Þá var deilt um hvort synjun um atkvæðisrétt í veiðifélaginu bryti gegn eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að eignarétturinn sé friðhelgur og engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þurfi til þess lagafyrirmæli og skuli fullt verð koma fyrir. Þá var deilt um hvort synjun um atkvæðisrétt færi gegn 74. gr. stjórnarskrárinnar um félagafrelsi, með því að skylda menn til að vera í félagi sem þeir hafa ekki atkvæðisrétt í.

III

Áfrýjandi hélt því fram að samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 fylgdi atkvæðisréttur aðeins þeim jörðum sem fullnægðu skilyrðum til að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976. Hvarfsdalur hefði við gildistöku laganna ekki verið lögbýli, enda hefði jörðin þá verið í eyði í áratugi, þar hefði ekki verið búrekstur, húsakostur ekki verið fyrir hendi, þá hafi jörðin ekki haft burði til að framfleyta tíu kúgildum, svo sem skilyrði var samkvæmt ábúðarlögum nr. 64/1976. Þá hefði jörðin lengi hvorki verið á jarðaskrá né lögbýlaskrá.

Stefndi hélt því aftur á móti fram að Hvarfsdalur hefði alltaf verið sjálfstæð jörð með afmörkuð landamerki og veiðirétt. Jörðin hafi ávallt verið metin til verðs í fasteignamati. Í eldri löggjöf hefði verið gert ráð fyrir atkvæðisrétti eyðijarða. Svipting atkvæðisréttar í veiðifélaginu bryti gegn eignarrétti hans og félagafrelsi, þar sem hann væri skyldaður til aðildar að veiðifélagi en hefði um leið engin raunveruleg áhrif á ráðstöfun veiðiréttar síns sem næmi um fimmtungi heildarréttar í ánni.

Í dómi Landsréttar frá 12. desember 2024 kemur meðal annars fram að þegar lögbýlisskilyrðið var fyrst tekið upp með lögum 53/1957 um lax- og silungsveiði hafi tilgangur þess ekki verið að svipta menn atkvæðisrétti í veiðifélögum sem þeir áttu þegar fyrir, heldur koma í veg fyrir að jörðum yrði skipt upp og eigendur gætu þannig aukið atkvæðisrétt sinn. Á þessum forsendum meðal annars var atkvæðisréttur talinn fylgja Hvarfsdal.

Í dómi Hæstaréttar kemur fram að Hvarfsdalur hefði lengi verið sjálfstætt lögbýli með búrekstri. Hún hafi verið harðbýl og farið í eyði um miðbik fjórða áratugar síðustu aldar. Hún hafi lengi verið skráð sem eyðijörð og síðar felld af jarðaskrá. Samkvæmt eldri ábúðarlögum nr. 36/1961 féll lögbýlisréttur eyðijarða niður eftir að hafa verið 25 ár í eyði. Þegar Hvarfsdalur féll af jarðaskrá um fardagaárið 1967–1968 var sá frestur löngu liðinn. Hæstiréttur taldi að hugtakið „jörð“ í 40. gr. laga nr. 61/2006 væri bundið við skilgreiningu á lögbýli samkvæmt ábúðarlögum. Þegar mat væri lagt á stöðu jarðar við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976 bæri að líta til ábúðarlaga nr. 64/1976, þar sem meðal annars var gerð krafa um búrekstrarhæfi og framfærslugetu. Eyðijörð gæti aðeins talist lögbýli ef henni hefði ekki verið ráðstafað til annarra nota og hún uppfyllti þessi skilyrði. Mat Hæstiréttur það svo að Hvarfsdalur hefði misst stöðu lögbýlis löngu fyrir 1976. Þá væri ekkert sem benti til þess að hún hefði haft burði til búrekstrar við gildistöku laganna. Sönnunarbyrði um hið gagnstæða hvíldi á stefnda, sem hann hefði ekki axlað.

Að því er varðar stjórnskipuleg álitaefni um félagafrelsi taldi Hæstiréttur að skylduaðild að veiðifélögum ætti sér skýra lagastoð og væri réttlætanleg með vísan til almannahagsmuna og réttinda annarra, sbr. 74. gr. stjórnarskrár. Þá brytu reglur um atkvæðisrétt ekki gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda nyti stefndi áfram arðs af veiðirétti sínum og hefði ýmis réttindi innan félagsins, þótt hann hefði ekki atkvæðisrétt. Varð niðurstaðan sú að Hvarfsdal fylgdi ekki atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár og að sú niðurstaða bryti hvorki gegn eignarrétti né félagafrelsi. Var sú niðurstaða reist á því að með jörð í fyrrgreindu ákvæði laga um lax og silungsveiði væri átt við jarðir, þar á meðal eyðijarðir, sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976.

Tveir dómarar voru ósammála þessu. Þeir töldu að skýring meirihlutans á 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 leiddi til verulegrar skerðingar á eignarrétti eiganda eyðijarðar og að lagaheimildir væru ekki nægilega skýrar til að réttlæta slíka sviptingu atkvæðisréttar. Sérstaklega var bent á að breytingar á lögum árið 2009 hefðu haft að markmiði að tryggja eigendum eyðijarða atkvæðisrétt á ný. Með hliðsjón af meðalhófi og vægi veiðiréttar stefnda töldu þeir rétt að staðfesta dóm Landsréttar.

IV

Bæði meirihluti og minnihluti hafa nokkuð til síns máls. Vissulega má segja að niðurstöðu meirihlutans leiði af viðurkenndum aðferðum við meðferð réttarheimilda og lögskýringar. Vísar meirihlutinn meðal annars til dóms Hæstaréttar máli nr. 263/1998 þar sem segir að skipan veiðimála á Íslandi hafi um langan aldur verið tengd ábúð á lögbýlum. Af því leiði, að við skýringu ákvæða um atkvæðisrétt í veiðifélögum samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði verði að líta til löggjafar um landbúnaðarmálefni, þar sem hugtakið lögbýli er skilgreint. Minnihlutinn fer aftur á móti þá leið að nálgast málið frá sjónarmiðum um skýrar lagaheimildir fyrir skerðingu grundvallarréttinda sem byggðar séu á málefnalegum grunni.

V

Dómurinn gefur tilefni til smá hugleiðinga. Ástæða er til að staldra aðeins við þá áréttingu að skipan veiðimála á Íslandi hafi um langan aldur verið tengd ábúð á lögbýlum og af því leiði að við skýringu ákvæða um atkvæðisrétt í veiðifélögum samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði verði að líta til löggjafar um landbúnaðarmálefni, þar sem hugtakið lögbýli er skilgreint. Frá lögfræðilegu sjónarmiði er þetta sannfærandi, en frá lagapólitísku sjónarmiði er þetta umhugsunarvert.

Í þessu sambandi þarf að hafa í huga að um „skipan veiðimála“ á Íslandi almennt gilda tvær grundvallarreglur. Í fyrsta lagi að ekki er unnt að eignast veiðirétt í straumvatni eða stöðuvatni nema með því að eignast land sem liggur að slíku vatni. Í öðru lagi hefur sú regla lengi gilt, sbr. nú 4. mgr. 2. gr. lax- og silungsveiðilaga, að ekki megi skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu varanlega við landareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma. Þó þarf að hafa í huga 5. mgr. 14. gr. laganna sem heimilar að stangveiðirétt megi skilja við landareign um tiltekið tímabil, sem þó má ekki vera lengra en 10 ár, nema með leyfi ráðherra. Þriðja reglan sem jafnframt þarf að hafa hér í huga, er sú að lög mæla fyrir um skylduaðild landeiganda að veiðifélagi á sameiginlegu vatnasviði jarða þeirra sem að því liggja, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um lax og silungsveiði.

Af tveimur fyrstu reglunum leiðir að veiðirétt stefnda leiðir af eignarhaldi hans á Hvarfsdal og engu öðru. Þá leiðir af annarri reglunni að hann getur ekki varanlega skilið veiðiréttinn í Búðardalsá frá landareign sinni. Loks leiðir af síðastnefndu reglunni að stefndi er skyldur til vera í veiðifélagi Búðardalsár. Reglur þessar gilda óháð því hvort unnt er að reka landbúnað eða ekki á landareigninni. Í stuttu máli, grunnreglur um skipan veiðimála á Íslandi gilda í raun óháð ábúð á lögbýlum eða löggjöf um landbúnaðarmál að öðru leyti hvað sem líður fyrrgreindum orðum í dómi Hæstaréttar.

Sem fyrr segir mæla lög um lax- og silungsveiði fyrir um skylduaðild að veiðifélagi sem tekur til allra veiðiréttareigenda sem land eiga að tilteknu veiðisvæði. Þessi félög hafa það hlutverk að skipuleggja veiði í umdæmi sínu til að tryggja hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskistofna og gæta með því hagsmuna félagsmanna. Ekki er ágreiningur um að skylduaðild að veiðifélögum er heimil takmörkun sem rúmast innan ákvæðis stjórnarskrárinnar um félagafrelsi. Það er ekki þar sem sagt af því leiði endilega að sanngjarnt sé og eðlilegt að synja félagsmönnum um atkvæðisrétt í félagi, sem þeim er skylt að vera í, þótt ekki sé unnt að nýta það land sem er undirstaða veiðiréttarins til búrekstrar, enda er verðmæti lands við þær aðstæður aðallega og jafnvel eingöngu tengt veiðiréttindum.

Spurningin er þá sú hvort út frá nefndum grunnreglum um skipan veiðimála á Íslandi að málefnalegt sé að skilyrða atkvæðirétt í veiðifélagi við jarðir sem uppfylltu á ákveðum tímapunkti skilyrði til að teljast lögbýli. Nú á dögum er algengt, og raunar á það við um Búðardalsá, að veiðiréttur landeigenda sé leigður út til aðila sem hafa að markmiði að hagnast á því að taka á leigu veiðirétt í ám og vötnum af veiðifélögum (landeigendum). Þessir leigutakar selja yfirleitt síðan veiðileyfi til sportveiðimanna, innlendra sem erlendra, með að markmiði að hagnast á viðskiptunum. Virði veiðiréttarins tengist þannig í raun ekki búskap á jörðunum, heldur mótast eingöngu af eftirspurn sportveiðimanna og því verði sem þeir eru tilbúnir til að greiða fyrir að draga lax að landi. Raunar aðallega til að sleppa laxinum aftur í ána til að geta veitt hann aftur síðar, en það er önnur saga!

Viðskipti með veiðiréttindi í ám og vötnum sem fara fram með þessum hætti standa í raun oft ekki í neinum tengslum við búrekstur á jörðum eða framleiðslugetu þeirra að öðru leyti, enda netaveiði bænda á laxi mjög takmörkuð núorðið. Má nefna að efnahagslegt virði þessarar starfsemi einnar og sér á ársgrundvelli á Íslandi er metið í milljörðum króna. Ef málið er skoðað frá þessu sjónahorni má segja að raunverulegt virði Hvarfsdals fyrir eiganda hennar, felist eingöngu í verðmæti veiðiréttindanna sem ákvarðast af seldum veiðileyfum til þeirra sem stunda laxveiðar sem tómstundagaman.

Þegar málið er skoðað má spyrja hvort skýr málefnaleg sjónarmið búi að baki því að synja eiganda Hvarfsdals um atkvæðisrétt í félagi sem hann er skyldaður til að vera í og tekur í raun ákvarðanir um ráðstöfun einu réttindanna sem tengjast landi hans sem eitthvað verðgildi hafa, verðigildi sem aftur er algjörlega óháð eiginleikum landsins til að stunda þar landbúnað að öðru leyti.

Í lokin er rétt að nefna að ágreiningur um atkvæðisrétt í veiðifélögum hefur lengi verið deilumál og eins og ráða má af frumvarpi því sem varð að gildandi lögum um lax- og silungsveiði. Með gildandi reglum er litið svo á að stuðlað sé að því að treysta rekstrargrundvöll bújaðra. Þá er um dæmi um það á Íslandi að erlendir auðkýfingar sanki að sér jörðum sem veiðiréttur fylgir og eiga jafnvel margar jaðrir sem liggja að sama veiðisvæði, jarðir sem viðkomandi nýtir annars ekki til búreksturs. Hafa ýmsir áhyggjur af því að þessi þróun geti leitt af sér að á því að ekki sé tekið nægilegt tillit til hagsmuna þeirra sem jafnframt stunda búrekstur á jörðum sínum. Þannig eru vissulega ýmsar hliðar á þessu máli.