Hvernig líður íslenskum foreldrum í raun og veru?

María Ósk Friðbertsdóttir, stúdent í rannsóknatengdu meistaranámi við Sálfræðideild Háskólans á Akureyri, rannsakar einkenni foreldrakulnunar, sektarkennd og sjálfsmildi meðal foreldra á Íslandi. Markmiðið er að varpa ljósi á líðan foreldra og afla íslenskra gagna sem geta nýst til að bæta stuðning og þjónustu við foreldra og fjölskyldur.

Rannsóknin Foreldrakulnun og sektarkennd foreldra yngri barna: Hlutverk sjálfsmildis er hluti af meistaraverkefni Maríu. Hún vinnur verkefnið undir leiðsögn dr. Richards Taehtinen, dósents við Sálfræðideild.

Í rannsókninni er sjónum beint að líðan foreldra á Íslandi, tilfinningum og hugsunum sem fylgja foreldrahlutverkinu og því hvernig innra hugsanamynstur foreldra getur haft áhrif þegar á móti blæs.

„Meginmarkmiðið er að skilja betur hvaða aðstæður og hugsanamynstur tengjast einkennum kulnunar í foreldrahlutverkinu og að afla íslenskra gagna um efni sem hefur nær eingöngu verið rannsakað erlendis. Með þessu er hægt að þróa úrræði sem styðja við foreldra og börn þeirra,“ segir María.

Foreldrakulnun er meira en venjuleg þreyta

Foreldrahlutverkinu fylgir óhjákvæmilega álag og flestir foreldrar kannast við að verða þreyttir. En hvar liggja mörkin milli venjulegrar þreytu og kulnunar?

„Allir foreldrar verða þreyttir og venjuleg þreyta lagast með hvíld. Foreldrakulnun er hinsvegar viðvarandi ástand sem myndast þegar álagið í foreldrahlutverkinu er lengi umfram þau bjargráð sem foreldrið hefur og birtist sem mjög óyfirstíganleg örmögnun sem tengist foreldrahlutverkinu sjálfu. Einkenni foreldrakulnunar eru margvísleg og í daglegu lífi gæti þetta litið þannig út að svefn nær ekki lengur að vinna á þreytunni og tilhugsunin um daginn framundan verður yfirþyrmandi strax á morgnana. Foreldri getur einnig upplifað það að vera á sjálfstýringu, nestið er smurt, skutlað á æfingu og kvöldmaturinn eldaður en orkan til að vera raunverulega til staðar, til dæmis þegar barn reynir að ná athygli við matarborðið, er ekki lengur til. Örmögnunin sér einnig til þess að þolinmæði verður minni og geta litlir hnökrar þá mögulega orðið til þess að foreldri missir jafnvægið og sér svo síðan eftir eigin viðbrögðum“.

María leggur áherslu á að flestir foreldrar kannist við eitthvað af þessu á erfiðum köflum án þess að um kulnun sé að ræða. Munurinn liggi í hversu oft einkennin gera vart við sig og hversu viðvarandi ástandið er en hvíld ein og sér dugi ekki til að vinda ofan af foreldrakulnun. Hún segir að erlendar rannsóknir sýni að foreldrakulnun sé raunverulegt fyrirbæri sem snerti umtalsverðan hóp foreldra og geti haft neikvæðar afleiðingar fyrir bæði foreldra og börn þeirra.

„Flest erum við líklega sammála um að foreldrahlutverkið sé mjög mikilvægt og viljum gera það vel. Það er ekki óeðlilegt að svo mikilvægu hlutverki fylgi alls konar tilfinningar. Það er því kominn tími til að skoða almennilega, með mælanlegum hætti, hver staða íslenskra foreldra er.“

Lítið vitað um stöðu íslenskra foreldra

Þrátt fyrir aukna athygli á einkennum foreldrakulnunar erlendis er enn lítið vitað um umfang hennar og tengda þætti hér á landi. Mælitæki til að meta foreldrakulnun hefur verið staðfært og staðfest á íslensku, sem María segir mikilvægan grunn. Rannsóknir á því hvaða þættir tengjast foreldrakulnun hjá íslenskum foreldrum séu þó enn af skornum skammti.

„Við eigum góðar viðtalsrannsóknir við mæður en okkur vantar að miklu leyti upplifun feðra. Ísland er líka áhugavert samhengi. Hér er jafnrétti mikið í alþjóðlegum samanburði en samt benda íslenskar rannsóknir til þess að álag og skipulag fjölskyldulífsins leggist enn ójafnt á foreldra.“

Rannsókninni er ætlað að gefa skýrari mynd af því hvernig íslenskum foreldrum líður í raun og veru, ekki eingöngu þeim sem upplifa mikið álag.

Íslensk gögn forsenda betri stuðnings

Niðurstöður rannsóknarinnar gætu gefið mikilvægar upplýsingar um hvar og hvernig best sé að styðja við foreldra og fjölskyldur.

„Íslensk gögn eru forsenda þess að hægt sé að hjálpa foreldrum. Þá fyrst er hægt að hanna fræðslu, forvarnir og stuðning sem mætir þörfum íslenskra foreldra og barna þeirra.“

Með því að skilja betur hvað spáir fyrir um einstaklingsmun á einkennum kulnunar hjá foreldrum telur María að hægt verði að sjá betur hvar stuðningur og þjónusta geti gert mest gagn. „Það gæti verið hjá heilsugæslunni, í skólakerfinu eða mögulega einfaldlega í samfélaginu almennt.“

Öll svör skipta máli og sérstaklega vantar sjónarhorn feðra

Leitað er eftir foreldrum á Íslandi sem eiga að minnsta kosti eitt barn á aldrinum 18 mánaða til 12 ára til að taka þátt í rannsókninni. Könnunin er rafræn, nafnlaus og tekur að jafnaði átta til tíu mínútur að svara. Þátttakendur svara spurningum um líðan sína og upplifun í foreldrahlutverkinu.

Öll svör eru ópersónugreinanleg og órekjanleg, þátttaka er sjálfviljug og þátttakendum er frjálst að hætta þátttöku hvenær sem er.

María leggur áherslu á að rannsóknin snúist ekki eingöngu um foreldra sem upplifa mikla streitu eða erfiðleika.

„Öll svör skipta máli. Við höfum áhuga á að fá innsýn allra foreldra því rannsóknin snýst um alla flóruna. Heildarmynd getur aðeins orðið til ef alls konar foreldrar taka þátt.“

Þá eru feður sérstaklega hvattir til þess að svara könnuninni. „Sjónarhorn feðra vantar sárlega í rannsóknir á foreldrahlutverkinu, bæði hér heima og erlendis. Hvert einasta svar hjálpar okkur að skilja stöðu íslenskra foreldra betur,“ segir María að lokum.

Taktu þátt í rannsókninni hér