Hálendi Íslands gefur innsýn í líf á Mars

Fyrir um 4 milljörðum ára var fljótandi vatn á Mars. Á sama tíma var segulsvið plánetunnar nægilega öflugt til að verja hana fyrir geimgeislum og halda í mun þykkara andrúmsloft en þann þunna koldíoxíðshjúp sem hún býr við í dag. Þessar aðstæður vekja upp spurningar um hvort Mars hafi þá verið lífvænleg pláneta og jafnvel hýst fjölbreytt vistkerfi örvera á sama tíma og Jörðin var enn að mótast.

Skýrasta vísbendingin um vatn á Mars eru lagsíliköt sem finna má við dyngjuna Syrtis Major og víðar á Mars. Lagsíliköt eru leirkenndar steindir sem myndast við veðrun og ummyndun gjósku í snertingu við vatn. Þetta sýndu mælingar könnunarfarsins Mars Express ótvírætt. Mars Express er á vegum Evrópsku Geimvísindastofnunarinnar (Poulet et al. 2005).

Háskólinn á Akureyri tekur þátt í rannsóknaverkefninu Mars-GH sem fjármagnað er með styrk frá spænska Vísinda-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytinu. Í verkefninu er meðal annars könnuð samsetning örverulífríkis uppþornaðra stöðuvatna hálendisins, samsetning leirsetsins, og vísbendingum safnað um virkni örverulífríkisins sem þar þrífst.

Er Mars eins og Ísland?

Á Íslandi eigum við auðnir sem minna um margt á þær aðstæður sem talið er að hafi ríkt á Mars í árdaga plánetunnar. Sprengisandur er líklega skýrasta dæmið. Eins og Jón Sigurðsson frá Yztafelli lýsti Sprengisandi árið 1954 er þar „ótrúlega fábreytt auðn. Sléttar, kúptar malaröldur taka við ein af annarri, hvergi fjall eða fell, þúsundir ferkílómetra með sama svip. […] Hér er eins og tíminn hafi staðnað og aldir aldanna liðið marklaust og skreflaust yfir landið.“

Þrátt fyrir nánast alveg gróðurvana auðnina má finna þar vötn á stöku stað. Í þeim geta gjóska og hraunmulningur ummyndast í lagsíliköt. Vötnin eru að miklu leyti snjóbráð og mörg þeirra orðin alþurr og vindblásinn leirbotn síðsumars.

Rannsóknaleiðangur HA-inga

Um mánaðarmótin síðastliðin fóru þau Javier Huertas, Andrés Tryggvi Jakobsson, Oddur Þór Vilhelmsson, Anett Blischke, Amanda Stockton, og Marina Caeiro í rannsókna- og sýnasöfnunarleiðangur á vegum verkefnisins og tókst hann með mestu ágætum.

Uppþornaðar tjarnir og fleiri leirkenndir sýnatökustaðir voru kannaðir víða um óbyggðir Norðausturlands og Miðhálendisins. Meðal sýnatökustaða voru meðal annars Öxarfjarðarheiði, Fjöll, Vikrasandur, Flæður og Sprengisandur. Unnið verður úr sýnum og gögnum næstu vikur og mánuði.

Rannsóknirnar voru unnar með góðfúslegu leyfi og vinsamlegri aðstoð Vatnajökulsþjóðgarðs, Orkustofnunar, ÍSOR, Landsvirkjunar og ábúenda á Sandfelli og Grímsstöðum. Kunnum við öllum hlutaðeigandi bestu þakkir fyrir, og sömuleiðis skálavörðum Ferðafélagsins í Dreka og á Nýjadal.

Heimildir

• Poulet, F., Bibring, JP., Mustard, J. et al. 2005. Phyllosilicates on Mars and implications for early martian climate. Nature 438, 623–627 (2005). https://doi.org/10.1038/nature04274
• Jón Sigurðsson frá Yztafelli. 1954. Suður Þingeyjasýsla. Ritsafn Þingeyinga 2, 383 bls. Helgafell, Reykjavík.